پرسش:
چه موانعی باعث می شود که دعا استجابت نشود؟
پاسخ اجمالی:
در روايات عواملى براى عدم استجابت دعا ذكر شده است، كه از مهمترين آنهاست: الف) دست كشيدن از تلاش و اكتفا به دعا؛ ب) گناهان از موانع مهم است؛ ج) دعا بر ضدّ مؤمنان و دوستان؛ د) دعا فقط در دشواريها؛ هـ) غذاهاى حرام و ناپاك. برای نمونه امام صادق (ع) فرمود: «آن كس كه در خانه اش بنشيند و بگويد: پروردگارا! روزى مرا برسان! به او گفته مى شود: آيا براى طلب روزى و كسب درآمد، راه و مسيرى [كه همان تلاش و كوشش است] قرار نداده ام؟!». و در روايت آمده است: «آن كسى كه مى خواهد، دعايش به اجابت برسد، بايد از راه حلال كسب درآمد كند».
پاسخ تفصیلی:
بعضى از مردم از تأخير اجابت دعا يا عدم اجابت آن گله دارند، و توجّه ندارند كه اجابت دعا مانند همه كارها شرايطى دارد.
لازم است بدانيم، دعا كردن به درگاه خدا، از دو سو، مقرون به رحمت الهى است: از يك سو، توفيق الهى براى دعا كردن، و از سوى ديگر استجابت دعا از جانب خداوند.
همين كه انسان به دعا و راز و نياز با خداوند مى پردازد، يقيناً به سبب توفيق الهى است؛ چه دعايش به اجابت برسد، يا نرسد. زيرا هر كسى توفيق شرفيابى به بارگاه الهى و گفتگو با حضرت حقّ را ندارد و اين خود براى هر دعاكنندهاى بسيار با ارزش است. با اين حال، در روايات عواملى براى عدم استجابت دعا ذكر شده است، كه از مهمترين آنهاست:
الف) دست كشيدن از تلاش و اكتفا به دعا
اين نكته را بايد بدانيم، كه دعاكردن به معناى دست از تلاش كشيدن نيست، زيرا در اين صورت دعاى دعاكننده به اجابت نمى رسد؛ چرا كه هيچ دعايى براى جبران تنبلى و تن پرورى وارد نشده است.
درباره برخى از افراد كه دعايشان به اجابت نمى رسد، امام صادق عليه السلام فرمود: «… وَ رَجُلٌ جَلَسَ فِي بَيْتِهِ وَ قَالَ يَا رَبِّ ارْزُقْنِي فَيُقَالُ لَهُ أَ لَمْ أَجْعَلْ لَكَ السَّبِيلَ إِلَى طَلَبِ الرِّزْقِ؛(۱) و آن كس كه در خانه اش بنشيند و بگويد: پروردگارا! روزى مرا برسان! به او گفته مى شود: آيا براى طلب روزى و كسب درآمد، راه و مسيرى [كه همان تلاش و كوشش است] قرار نداده ام؟!».
ب) گناهان از موانع مهم است
بسيارى از گناهان، سبب عدم استجابت دعا مى شود. در روايتى امام على عليه السلام در پاسخ به مردى كه گفت دعاى ما به اجابت نمى رسد، فرمود: «… فَأَيُّ دُعَاءٍ يُسْتَجَابُ لَكُمْ مَعَ هَذَا وَ قَدْ سَدَدْتُمْ أَبْوَابَهُ وَ طُرُقَهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَصْلِحُوا أَعْمَالَكُمْ وَ أَخْلِصُوا سَرَائِرَكُمْ وَ أْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ فَيَسْتَجِيبَ اللَّهُ لَكُمْ ْدُعَاءَكُمْ؛(۲) چگونه دعايتان به اجابت برسد، در حالى كه راه هاى آن را مسدود ساخته ايد! اعمالتان را اصلاح كنيد، درونتان را خالص گردانيد، امر به معروف و نهى از منكر كنيد، آنگاه خداوند دعايتان را به اجابت مى رساند». به اين ترتيب دعا وسيله اى براى تربيت و خودسازى مى شود.
در روايات ديگرى، عقوق والدين،(۳) ناپاكى هاى درونى، نفاق، تأخير نماز از وقتش، ترك نيكى و صدقه، بدزبانى و … از عوامل عدم استجابت دعا ذكر شده است.(۴)
ج) دعا بر ضدّ مؤمنان و دوستان
اگر كسى برضدّ مؤمنى و دوستى دعا كند (نفرين نمايد) و بدون جهت و ظالمانه، از خداوند بدِ او را بخواهد، دعايش به اجابت نمى رسد.(۵)
د) دعا فقط در دشواريها
اگر كسى در حالت خوشى و آسودگى به درگاه خدا نرود و دعا نكند و فقط در مشكلات و شدّت و گرفتارى به سوى خدا برود، ممكن است دعايش به اجابت نرسد. در روايات آمده است: اگر بخواهى در مشكلات و دشواريها خداوند دعايت را به اجابت برساند، در آسودگى و خوشى، خدا را فراموش مكن و فراوان دعا كن!(۶)
هـ) غذاهاى حرام و ناپاك
در روايت آمده است: «آن كسى كه مى خواهد، دعايش به اجابت برسد، بايد از راه حلال كسب درآمد كند».(۷) و در روايت ديگر رسول خدا صلى الله عليه و آله به كسى كه گفت دوست دارم، دعايم مستجاب شود، فرمود: «وجودت را از لقمه حرام پاك كن». (۸).(۹).
پی نوشت:
[۱] . «ثَلَاثَةٌ تُرَدُّ عَلَيْهِمْ دَعْوَتُهُمْ رَجُلٌ رَزَقَهُ اللَّهُ مَالًا فَأَنْفَقَهُ فِي غَيْرِ وَجْهِهِ ثُمَّ قَالَ يَا رَبِّ ارْزُقْنِي فَيُقَالُ لَهُ أَ لَمْ أَرْزُقْكَ وَ رَجُلٌ دَعَا عَلَى امْرَأَتِهِ وَ هُوَ لَهَا ظَالِمٌ فَيُقَالُ لَهُ أَ لَمْ أَجْعَلْ أَمْرَهَا بِيَدِكَ وَ رَجُلٌ جَلَسَ فِي بَيْتِهِ وَ قَالَ يَا رَبِّ ارْزُقْنِي فَيُقَالُ لَهُ أَ لَمْ أَجْعَلْ لَكَ السَّبِيلَ إِلَى طَلَبِ الرِّزْقِ». (وسائل الشيعة، شيخ حر عاملى، محمد بن حسن، محقق / مصحح: مؤسسة آل البيت عليهم السلام، ناشر: مؤسسة آل البيت عليهم السلام، قم، ۱۴۰۹هـ ق، چاپ اول، ج۷، ص۱۲۵، «أَبْوَابُ الدُّعَاء، باب۵۰؛ كَرَاهَةِ الدُّعَاءِ لِلرِّزْقِ مِمَّنْ أَفْسَدَ مَالَهُ أَوْ أَنْفَقَهُ فِي غَيْرِ حَقٍّ أَوْ أَدَانَهُ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ أَوْ تَرَكَ السَّعْيَ وَ…»، ح۳).
[۲] . بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، دار إحياء التراث العربی، بيروت، ۱۴۰۳هـ ق، چاپ دوم، ج۹۰، ص۳۷۷، «ابواب الدعاء، باب۲۴؛ علة الإبطاء في الإجابة و النهي عن الفتور في الدعاء و الأمر بالتثبت و الإلحاح فيه»، ح۱۷٫
[۳] . «الذُّنُوبُ الَّتِي تُغَيِّرُ النِّعَمَ الْبَغْيُ وَ الذُّنُوبُ الَّتِي تُورِثُ النَّدَمَ الْقَتْلُ وَ الَّتِي تُنْزِلُ النِّقَمَ الظُّلْمُ وَ الَّتِي تَهْتِكُ السِّتْرَ شُرْبُ الْخَمْرِ وَ الَّتِي تَحْبِسُ الرِّزْقَ الزِّنَا وَ الَّتِي تُعَجِّلُ الْفَنَاءَ قَطِيعَةُ الرَّحِمِ وَ الَّتِي تَرُدُّ الدُّعَاءَ وَ تُظْلِمُ الْهَوَاءَ عُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ». (الكافي، كلينى، محمد بن يعقوب، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر – آخوندى، محمد، دار الكتب الإسلامية، تهران، ۱۴۰۷هـ ق، چاپ چهارم، ج۲، ص۴۴۷، «بَابٌ فِي تَفْسِيرِ الذُّنُوب»، ح۱).
[۴] . «… وَ الذُّنُوبُ الَّتِي تَرُدُّ الدُّعَاءَ سُوءُ النِّيَّةِ وَ خُبْثُ السَّرِيرَةِ وَ النِّفَاقُ مَعَ الْإِخْوَانِ وَ تَرْكُ التَّصْدِيقِ بِالْإِجَابَةِ وَ تَأْخِيرُ الصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَاتِ حَتَّى تَذْهَبَ أَوْقَاتُهَا وَ تَرْكُ التَّقَرُّبِ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْبِرِّ وَ الصَّدَقَةِ وَ اسْتِعْمَالُ الْبَذَاءِ وَ الْفُحْشُ فِي الْقَوْل…» (بحار الأنوار، همان، ج۷۰، ص۳۷۶، «تتمة أبواب الكفر و مساوي الأخلاق، باب۱۳۸؛ علل المصائب و المحن و الأمراض و الذنوب التي توجب غضب الله و سرعة العقوبة»، ح۱۲).
[۵] . «وَ مِنْ تَارِيخِ الْخَطِيبِ، بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) سَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ لَا يَسْتَجِيبَ دُعَاءَ حَبِيبٍ عَلَى حَبِيبِهِ». (بحار الأنوار، همان، ج۹۰، ص۳۷۸، «ابواب الدعاء، باب۲۴؛ علة الإبطاء في الإجابة و النهي عن الفتور في الدعاء و الأمر بالتثبت و الإلحاح فيه»، ح۲۱).
[۶] . «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُسْتَجَابَ لَهُ فِي الشِّدَّةِ، فَلْيُكْثِرِ الدُّعَاءَ فِي الرَّخَاءِ». (وسائل الشيعة، همان، ص۴۱، «ابواب الدعاء، بَابُ ۹؛ اسْتِحْبَابِ التَّقَدُّمِ بِالدُّعَاءِ فِي الرَّخَاءِ قَبْلَ نُزُولِ الْبَلَاءِ وَ كَرَاهَةِ تَأْخِيرِه»، ح۳).
[۷] . «وَ قَالَ (النَّبِيُّ): أَطِبْ كَسْبَكَ تُسْتَجَبْ دَعْوَتُكَ فَإِنَّ الرَّجُلَ يَرْفَعُ اللُّقْمَةَ إِلَى فِيهِ حَرَاماً فَمَا تُسْتَجَابُ لَهُ أَرْبَعِينَ يَوْماً». (بحارالانوا، همان، ص۳۵۸، «ابواب الدعاء، باب۲۲؛ من يستجاب دعاؤه و من لا يستجاب»، ح۱۶)؛ «رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا أَتَى النَّبِيَّ (ص) فَقَالَ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَسْتَجِيبَ دُعَائِي فَقَالَ ص إِذَا أَرَدْتَ ذَلِكَ فَأَطِبْ كَسْبَكَ». (همان، ص۳۷۱، «ابواب الدعاء، باب ۲۴؛ علة الإبطاء في الإجابة و النهي عن الفتور في الدعاء و الأمر بالتثبت و الإلحاح فيه»، ح۱۴)؛ «وَ عَنِ النَّبِيِّ (ص) مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُسْتَجَابَ دُعَاؤُهُ فَلْيُطَيِّبْ مَطْعَمَهُ وَ مَكْسَبَهُ». (همان، ص۳۷۲، ح۱۶).
[۸] . «قَالَ (ص) لِمَنْ قَالَ لَهُ أُحِبُّ أَنْ يُسْتَجَابَ دُعَائِي، طَهِّرْ مَأْكَلَكَ وَ لَا تُدْخِلْ بَطْنَكَ الْحَرَامَ.». (همان، ص۳۷۳، ح۱۶).
[۹] . برگرفته از کتاب: كليات مفاتيح نوين، آيت الله العظمى ناصر مكارم شيرازى، مدرسه امام على بن ابى طالب (ع)، قم، ۱۳۹۰هـ ش، چاپ بيست و نهم، ص۲۲-۲۳٫
کلید واژه ها:
دعا، امر به معروف، استجابت دعا، نفاق، گناه، مشكلات، كوشش، تلاش، توفيق الهى، لقمه حرام، استجابت، راز و نياز، رحمت الهى، گرفتارى، نفرین، تنبلی، دعا كردن، نهى از منكر، غذای حرام، عاق والدین، کسب حلال، کسب حرام، موانع استجابت، عوامل استجابت، طلب روزى، عدم استجابت، اكتفا به دعا، كسب درآمد، بدزبانى، دعا در دشواری، دعای مستجاب.